Update uw browser.

Uw browser ondersteunt de huidige internetstandaarden niet. Daardoor kunnen er verkeerde weergaven en een onverwacht gedrag op deze website optreden. Wij adviseren u om uw browser bij te werken om deze website storingsvrij te kunnen gebruiken.

Update uw browser.

Uw browser ondersteunt de huidige internetstandaarden niet. Daardoor kunnen er verkeerde weergaven en een onverwacht gedrag op deze website optreden. Wij adviseren u om uw browser bij te werken om deze website storingsvrij te kunnen gebruiken.

Wanneer licht u welkom heet. Aantrekkelijke vormgeving van foyers met kwalitatieve lichtplanning.

Wanneer licht u welkom heet. Aantrekkelijke vormgeving van foyers met kwalitatieve lichtplanning.

De visitekaartjes van bedrijven, onderwijs- en culturele instellingen zijn hun foyers.

De visitekaartjes van bedrijven, onderwijs- en culturele instellingen zijn hun foyers. Ze geven de eerste indruk van een organisatie, een bedrijf of een instelling, en maken in het beste geval nieuwsgierig naar meer. Oriëntatie scheppen en in de organisatie de betreffende sfeer opbouwen, behoort tot de sterke punten van de kwalitatief gerichte lichtplanning. Wij laten vanaf het concept tot en met het planningsvoorbeeld zien, hoe bezoekers zich met licht vriendelijk laten begroeten.

Vaak als royale, hoge entreeruimte ontworpen, is de foyer bestemd voor representatieve doeleinden en tegelijkertijd als ontvangst- en wachtgebied, zowel als voor de ontsluiting van aangrenzende delen van het gebouw. Als overgang tussen buiten en binnen, tussen openbare en privéruimte komen zeer verschillende ruimtelijke maatstaven elkaar tegen. Daarom is het uiterst relevant om met licht de oriëntatie binnen deze verschillende functies en ruimtelijke situaties te ondersteunen. Licht kan echter veel meer dan alleen oriëntatie bieden en voor waarneembaarheid zorgen. De emotionele dimensie van licht – bijv. als lichte of gepassioneerde indruk van de ruimte – kan op uitmuntende wijze worden gebruikt voor de opbouw van een aantrekkelijke, verwelkomende stemming. Bovendien kan de verlichting in een foyer een waardevolle bijdrage leveren aan de visuele beleving van de identiteit van de onderneming. De vormgevingsspeelruimte van licht voor de eigen presentatie van een ondernemings-, onderwijs- of cultuurmerk strekt zich uit van een sobere, nuchtere sfeer tot aan een dramatische enscenering.



In lichtkwaliteit in plaats van in luxwaarden denken

Technisch onderlegde ontwerpers passen voor foyers normen toe zoals bij de kwantitatieve lichtplanning. Geleid door de referentiewaarden voor verlichtingssterkte, gelijkmatigheid en antiverblindingswaarde, ontwikkelen ze een concept waarbij de vormgevende aspecten buiten beschouwing worden gelaten. Aangezien bij de ontwikkeling van de normen numerieke waarden voor veiligheid, oriëntatie en werkzaamheden van doorslaggevende betekenis waren, wordt hier nauwelijks rekening gehouden met de vormgevende aspecten. Projectmanagers letten daarna vaak precies op de inachtneming van de grenswaarden in het planningsproces; ook wanneer empirisch gegevens ontbreken, of wanneer geringe afwijkingen al tot aanzienlijke moeilijkheden zouden leiden. De kwalitatieve lichtplanning richt zich daarentegen holistisch op de waarneming. Deze planningsstrategie gaat zowel op de vereisten voor de kijktaken in, als op de psychologische behoeften om een hogere mate van welzijn te bereiken.



Wisseling van perspectief: licht om te kunnen zien, om naar iets te kijken en om te bekijken

Richard Kelly (1910-1977) geldt als pionier voor de op de waarneming gerichte lichtplanning. Hij verving de vraag naar de hoeveelheid licht door de drie categorieën: „ambient luminescence” (licht om te kunnen zien), „focal glow” (licht om naar iets te kijken) en „play of brilliants” (licht om te bekijken). Het licht om te kunnen zien omschrijft de eenvoudige basisverlichting. Dit type verlichting, bijvoorbeeld door downlights of een gelijkmatige wallwashing, zorgt voor oriëntatie en geeft een gevoel van veiligheid. Dat speelt een grote rol in foyers, omdat het belangrijk is de bezoeker op onbekend terrein eerst een gevoel van veiligheid te geven. Het licht om naar iets te kijken betreft het accentlicht dat objecten, vlakken en ruimtelijke zones beter laat uitkomen en waarnemingshiërarchieën creëert. Het is bij het ensceneren van schilderijen en sculpturen een centraal middel om de aandacht te trekken. In ontvangstruimten speelt dit een belangrijke rol, omdat door middel van accentuering individuele arealen, bijv. receptiebalies, trappenhuizen en andere verkeerszones of representatieve kunstwerken, ook in grote ruimten naar de voorgrond kunnen worden gebracht. Het licht om te bekijken is het decoratieve licht, het licht om je te verbazen en als esthetisch doel op zichzelf: daarbij horen lichteffecten met gekleurd licht, alsmede decoratieve armaturen en lichtkunstinstallaties die in foyers voor spanning zorgen. Het effect van verlichtingsconcepten is geslaagd, wanneer alle drie de componenten – basisverlichting, gericht en decoratief licht – in een passende verhouding worden gecombineerd.

De categorieën van Kelly zijn tevens uitstekend geschikt om voor opdrachtgevers de complexiteit van een lichtoplossing aanschouwelijk te maken en concepten voor foyers te ontwikkelen. Het spreekt voor zich dat ontwerpers ook bewust kunnen afzien van categorieën om een speciaal lichteffect te scheppen, bijvoorbeeld door het vermijden van basisverlichting te zorgen voor een bijzonder dramatische enscenering door middel van accentuering. Voor de representatieve foyer van de Seagram Building in New York dat architecten Mies van der Rohe en Philip Johnson ontwierpen en in 1958 opleverden, ontwikkelde Kelly een meesterstuk voor de kwalitatieve lichtplanning. Het strijklicht op de kubussen voor de liften biedt niet alleen oriëntatie, maar maakt door een verfijnd spel van licht en schaduw op de travertin wanden een hoogwaardige indruk bij binnenkomst in het gebouw. Door de verticale verlichting ontstaat zo voor voorbijgangers op de plaza een lichte en transparante indruk van de ruimte van de beglaasde foyer. Tegelijkertijd zorgt de begane grond met de breedstralende verlichting ervoor dat de hoogbouw een prettig lichte indruk maakt. De downlights langs de façade genereren de indruk van een tapijt van licht tussen binnen en buiten en onderstrepen tevens de representatieve welkomstgeste. De principes van verticale verlichting en van het lichttapijt zijn tegenwoordig nog even relevant, omdat ze aansluiten bij de behoeften volgens de algemene waarnemingspsychologie.



Met licht de oriëntatie ondersteunen

Voor de elementaire vereisten van de waarnemingspsychologie gaf William Lam (1924-2012), een van de pioniers van de op de waarneming gerichte lichtplanning, in eerste instantie de behoefte aan oriëntatie aan. Daarbij hoort verder de oriëntatie in de ruimte met het herkennen van wegen en doelen. In een foyer heeft dit bijvoorbeeld betrekking op de receptie voor de aanmelding, de ingangen naar ruimten, alsmede de wachtzone. Via verschillende verlichtingssterktes kan de relevantie van de zones bovendien in hiërarchieën worden onderverdeeld en waardoor de leesbaarheid van de omgeving wordt ondersteund. Een verlichtingssterktecontrast van 1:2 is nauwelijks geschikt, omdat het oog dit vrijwel niet waarneemt. Daarom is een contrast van ten minste 1:5 raadzaam in relatie tot de omgeving. Bij grote ruimten helpt ook een dieptestaffeling om de voorgrond van de achtergrond te differentiëren. Een grotere helderheid van de achterwand in relatie tot het portiek aan de façade helpt om de aandacht op de achterste zone van de foyer te richten. Ook een onderscheid tussen de openbare receptie en de privéwachtzone levert een bijdrage om de ruimtelijke omvang voor bezoekers begrijpelijker te maken. Dit kan bijvoorbeeld door een warmere kleurtemperatuur alsmede een smallere lichtbundel voor de privéwachtzone worden gerealiseerd.

Een andere vormgevingsparameter in de op de waarneming gerichte lichtplanning is de consequentheid van ruimtelijke en lichtpatronen. Een grote, witte wand vertegenwoordigt een uniforme en heldere vorm. Vaak worden voor wanden in foyers echter downlights aan het plafond gebruikt die een karakteristieke lichtkegel op de wand genereren en daardoor de helderheid van de wand in gevaar brengen. Op die manier ontstaat door het luminantieverloop een nieuw patroon, waarbij het bovenste deel van de wand donker blijft en het onderste deel licht lijkt – gescheiden door een markante reeks van parabolen. Ruimte- en lichtpatroon zijn hier niet consequent, omdat door het uniforme wandmateriaal en het licht-donkercontrast een tegenstelling wordt gevormd die de leesbaarheid van de ruimte lastiger maakt. Wallwashing creëert weer een andere indruk. Een gelijkmatige lichtsterkteverdeling van boven naar onder alsmede langs de volledige wand zorgt voor een duidelijke eenheid van ruimte en licht en vergemakkelijkt de oriëntatie in foyers. Een entree met wallwashing straalt bovendien meer rust uit, omdat er geen licht-donkerovergangen op de wanden de aandacht naar zich toe trekken.



Verticale verlichting: verlichten wat het oog ziet

De indruk die wij van de lichtsterkte krijgen, bouwt zich op via de luminanties in het gezichtsveld. Met de kijkrichting van het menselijk oog naar voren worden verticale vlakken in foyers zeer relevant, omdat ze bij binnenkomst in het gebouw een groot aandeel in het gezichtsveld in beslag nemen. De combinatie van de lichte materiaalkleur en verlichting leidt tot een overeenkomstig lichte indruk van de ruimte die maatgevend aan de totale sfeer van de entree bijdraagt. In de planningsfase is het daarom juist nuttig om als fictieve bezoeker door een gebouw te lopen en te controleren, welke vlakken in het gezichtsveld een dominante rol spelen en hieraan bijzondere aandacht in het lichtconcept te geven. In foyers krijgt de tegenoverliggende wand van de entree een zeer grote betekenis, omdat deze in de kijkas ligt bij binnenkomst in het gebouw. Het lichteffect heeft ook gevolgen voor de buitenruimte en kan bij nadering een zeer representatieve en royale indruk laten ontstaan.

Als de bezoeker in de foyer vervolgens naar de informatiezone of een cafébalie moet gaan, is het raadzaam om ook daar met lichte, verticale vlakken te werken om de aandacht daar naar toe te sturen. Speciaal bij gebruik van hoogwaardige of buitengewone wandelementen kan met de juiste verlichting de waarde van materialen zeer goed tot zijn recht komen, bijvoorbeeld met strijklicht bij ruwe natuursteenoppervlakken. Om schilderijen of kolommen als elementen van het interieur te benadrukken, is de verticale verlichting ook geschikt. Afhankelijk van de grootte, proportie en het materiaal kan daarvoor een smal geaccentueerde, naar keuze ovale lichtbundel, een vlakke wallwashing of markant strijklicht worden gebruikt.



Met efficiënte lichtwerktuigen hoge spaarzaamheid bereiken

Aangezien er in foyers talloze verschillende verlichtingstaken aanwezig zijn, kan een hoge efficiency met het oog op het gewenste lichteffect alsmede investerings-, exploitatie- en onderhoudskosten alleen worden bereikt, wanneer de techniek telkens optimaal op de situatie is afgestemd. Een lichttechniek die meerdere taken tegelijkertijd dient te vervullen, kan alleen maar tot een zwak compromis leiden en vereist vaak inperkingen van één of verschillende factor(en). Een spot met een brede lichtsterkteverdeling is bijvoorbeeld prima geschikt voor de efficiënte accentuering van een groot schilderij. Als wallwashing voor de voorkant van de foyer echter wenselijk is, dan is dit lichttechnische systeem niet de juiste keus, omdat daarmee geen gelijkmatige lichtsterkteverdeling van boven naar onder op de wand kan worden bereikt. Voor de hoogste efficiency werkt ERCO daarom al decennialang met een zeer gedifferentieerd programma lichtwerktuigen.

Door de consequente armatuursystematiek met verschillende lichtsterkteverdelingen, lumenklassen en lichtkleuren kunnen de productfamilies efficiënt voor verschillende situaties worden ingezet. Bij spots profiteren ontwerpers bovendien van de flexibiliteit van het lenzensysteem. Verwisselbare Spherolit-lenzen maken de eenvoudige verandering van de lichtsterkteverdeling mogelijk bij hetzelfde armatuurhuis, bijvoorbeeld van een spot naar een flood of zelfs naar een asymmetrische wallwash-karakteristiek. Dit biedt de opdrachtgevers ook bij latere herinrichtingen de kans, bijvoorbeeld bij andere formaten van kunstwerken of groottes van tafels in de wachtzone, flexibel de verlichting aan te passen en een lange gebruiksduur mogelijk te maken.



Overtuigen met goed visual comfort

Door alleen rekening te houden met de efficiency van een verlichtingsinstallatie wordt de aandacht vaak alleen gericht op de energiezuinige aspecten van de armaturen. Het is net zo belangrijk om het visual comfort bij de lichtplanning van foyers te betrekken. Een zeer hoog bedrijfsrendement van de armatuur gaat vaak gepaard met een gering visual comfort. Dat leidt ertoe dat de verlichting vanuit energetisch oogpunt als zeer goed kan worden beschouwd. Het ontbrekende visual comfort veroorzaak echter vaak verblinding en daardoor een geringe acceptatie – een indruk die beslist moet worden vermeden. Met een geschikte lichttechniek en armaturenindeling kan deze uitdaging echter worden overwonnen. De eerste stap voor meer visual comfort is de keuze van een smalle in plaats van een brede stralingshoek; de hoek van een lichtsterkteverdeling waarbij de lichtsterkte 50% van de maximale lichtsterktewaarde bedraagt. Daarbij dient de lichtbundel geen strooilicht te hebben. Dit minimaliseert de kans op directe verblinding alsmede op indirecte verblinding door reflecties op oppervlakken of meubels in de ruimte. Een tweede stap is de keuze van een geschikte cut-off. Deze hoek geeft aan hoe goed het lichtuittredingsvlak is afgeschermd. Hoe groter bijvoorbeeld bij downlights de cut-off tussen het plafond en een rechte lijn van de armatuurrand tot aan de rand van de lichtbron wordt gekozen, des te groter is het visual comfort.

Een ander aspect van de optimalisatie resulteert uit de luminantie van de reflector respectievelijk van de antiverblindingsconus. Zwarte lak leidt hierbij tot een aanzienlijk geringere luminantie dan een zijdemat aluminium oppervlak. Speciaal in hoge foyers vereist het onderwerp Antiverblinding grote aandacht. Voor dergelijke toepassingen kunnen ontwerpers dubbelfocus-downlights inzetten die beschikken over een precieze lichtbundel, een goede cut-off van het lichtuittredingsvlak en een zwarte antiverblindingsconus. Het specificeren van een geschikte opstelling van de armaturen biedt verder potentieel om verblinding te minimaliseren en op die wijze een goede acceptatie door bezoekers te verkrijgen. In plaats van een raster uit te spreiden, kunnen individuele armaturenindelingen voor iedere ruimtelijke situatie worden gebruikt. Afhankelijk van de lichtsterkteverdeling ontstaan verschillende wand- en armatuurafstanden die in de hulpmiddelen voor de planning van de armaturenfabrikant kunnen worden opgezocht. Bovendien biedt de vormgeving van het plafond talloze mogelijkheden om de blik op de armaturen te reduceren, bijvoorbeeld door lamellen of plafondkoven. Een voorbeeld van een foyeroplossing laat hierna de combinatie van efficiency en visual comfort voor een effen wit plafond zien.


Wanneer licht u welkom heet. Aantrekkelijke vormgeving van foyers met kwalitatieve lichtplanning.

De kwalitatieve lichtplanning biedt een goede oriëntatie en verleent het vertrek op de voorgrond een lichte indruk. De differentiatie in de zones receptie, tafels, trap en wanden vergemakkelijkt de leesbaarheid en verbetert daardoor de oriëntatie. De verschillende armatuurtypen wallwashers, dubbelfocus-downlights en downlight met oval flood bieden telkens een optimale lichtsterkteverdeling.

Wanneer licht u welkom heet. Aantrekkelijke vormgeving van foyers met kwalitatieve lichtplanning.

De kwantitatieve lichtplanning van de foyer richt zich op het bereiken van de minimale verlichtingssterkte. Uit de functionele vereiste resulteert een grote verkeerszone en de zone met de receptie onder de galerij. De downlights genereren enerzijds een gelijkvormige luminantie en anderzijds markante lichtcurven op de wanden. De bovenste zone van de wand heeft een donker effect.



Een vergelijking van kwantitatieve en kwalitatieve lichtplanning van een foyer

De vergelijking van een kwantitatief met een kwalitatief lichtconcept voor een ontvangstruimte van het hoofdkantoor van een mkb-bedrijf laat het vormgevings-, technische en energetische potentieel van een op de waarneming gerichte planning zien. De situatie: bezoekers treffen in de grote entreehal met twee verdiepingen een receptbalie alsmede enkele statafels met krukken aan. Aan een zijde van de foyer stroomt daglicht via de grootschalige glasfaçade binnen. Via een brede trap aan de tegenoverliggende zijde bereiken de gasten de seminarzaal op de bovenverdieping. Voor een kwantitatieve lichtplanning worden eerst de vereiste verlichtingssterktes op basis van de normen en de betreffende functionele specificaties geanalyseerd. Daaruit kan een horizontale verlichtingssterkte van 100lx met een grote gelijkmatigheid voor de algemene verkeerszones worden afgeleid. Voor werkplekken aan de receptiebalie wordt een verlichtingssterkte van ten minste 300lx ingezet. Voor de efficiënte verlichting met een goede gelijkmatigheid zijn in een regelmatige rasterverdeling, breed stralende LED-downlights geschikt. De noodzakelijke 30 plafondinbouwarmaturen leiden dan tot een vermogen van 3,64W/m2.


Wanneer licht u welkom heet. Aantrekkelijke vormgeving van foyers met kwalitatieve lichtplanning.

Voor de kwalitatieve lichtplanning wordt op de plattegrond een indeling in zones gemaakt: wallwasher tegenover de entree, downlights met oval flood-lichtverdeling voor de galerij en dubbelfocus-downlights voor de wachtzone.

Wanneer licht u welkom heet. Aantrekkelijke vormgeving van foyers met kwalitatieve lichtplanning.

Bij de kwantitatieve lichtplanning strekt zich een gelijkmatig raster uit breed stralende downlights over het plafond uit.



Met kwalitatieve lichtplanning oriëntatie bieden en een hartelijke sfeer scheppen

Het kwalitatieve lichtplanningsconcept geeft bezoekers op zijn beurt een indruk van de ruimte. Voor een eerste lichte en brede indruk speelt de wand tegenover de entree een zeer relevante rol. Deze dient een gelijkmatige verlichting met wallwashers te krijgen om de omvang van de ruimte te benadrukken en tegelijkertijd ter oriëntatie naar de trap te verwijzen. Voor het gesprek aan de receptiebalie is voor de indruk van de lichtsterkte weer de achterliggende wand van belang. Ook hier levert wallwashing een waardevolle bijdrage aan de waarneming, doordat de homogene breedstraling de breedte en de weidsheid van de ruimte creëert. Aanvullend is er een horizontale verlichting van de langwerpige receptiebalie met een ovale lichtsterkteverdeling door middel van LED-plafondinbouwarmaturen om voldoende verlichtingssterkte te genereren voor het werk. De statafels in de foyer worden sprankelend benadrukt door het gericht licht en de geconcentreerde opstelling van dubbelfocus-downlights. De zeer goede cut-off en de donkere antiverblindingsconus leveren bovendien een bijdrage aan een uitstekend visual comfort voor de hoge foyer. Dezelfde armaturen zijn net zo uitstekend geschikt om met efficiency en visual comfort de trap naar de bovenverdieping te verlichten. In de galerij voor de evenementenruimten worden opnieuw downlights met een ovale lichtsterkteverdeling ingezet, omdat door de donkere wand geen wallwashing aan de orde is.

De verlichtingssterkte bij de receptie bedraagt ook hier ten minste 300lx en in de verkeerzone gemiddeld 100lx. Het concept kan met slechts 25 armaturen worden geïmplementeerd. Met 2,02W/m2 bereikt deze verlichtingsoplossing een energiebesparing van 45% in vergelijking met de conventionele oplossing met uitsluitend breed stralende LED-downlights. Hierbij gaat het echter niet alleen om de energetische meerwaarde, maar net zo goed om de aanvullende esthetische winst. Wat in het bijzonder opvalt, is de betere oriëntatie ten opzichte van de trap alsmede de lichte indruk van de totale ruimte. Een verder voordeel bevindt zich in het effect van de foyer naar buiten. 's Avonds biedt de foyer met de wallwashing over twee verdiepingen een representatief uitstraling van buiten naar binnen die de façade transparant doet lijken. De royale breedstraling van de wand achter de trap is bovendien uitstekend geschikt om daar bijvoorbeeld het bedrijfslogo of kunstwerken te ensceneren. Met het oog op de eigen presentatie maakt deze kwalitatieve lichtplanning een meer hoogwaardige en modernere indruk dan het conventionele concept. Daardoor levert deze een belangrijke bijdrage aan de communicatie van het merk.


Wanneer licht u welkom heet. Aantrekkelijke vormgeving van foyers met kwalitatieve lichtplanning.

De differentiërende lichtwerktuigen bij de kwalitatieve lichtplanning maken een hoge efficiency mogelijk. Het aantal armaturen alsmede het aansluitvermogen valt gunstiger uit dan bij de kwantitatieve planning. Het resultaat maakt ten slotte indruk door een geringere energiebehoefte per oppervlak.

Samenvatting: met licht naar behoren verwelkomen

Met de wisseling van perspectief van een kwantitatieve, op normen uitgelijnde lichtplanning naar een op kwaliteit gericht foyerontwerp ontstaat door deze aantrekkelijke lichtoplossing niet alleen een meerwaarde voor de bezoekers. Ook kunnen de opdrachtgevers een verlaging van de investerings- en exploitatiekosten bereiken. Bij binnenkomst in de foyer is de verlichting van de wanden, bijvoorbeeld door middel van wallwashing, een belangrijke strategie om de ruimte een lichte indruk te verlenen. De indeling in zones, zoals informatie, verkeerszones en wachtzone, helpt om in de foyer van inefficiënte dooddoeners af te zien, die uitgaan van maximale vereisten ten aanzien van verlichtingssterkte en gelijkmatigheid, en telkens een efficiënte alsmede aantrekkelijke oplossing te ontwikkelen. Voor een hoge acceptatie bij bezoekers is het raadzaam om op goed visual comfort te letten, door bijvoorbeeld smalle lichtsterkteverdelingen alsmede goed afgeschermde armaturen in te zetten. Aangezien foyers een eerste representatieve indruk van een bedrijf of van een instelling communiceren, kan verlichting als medium uitstekend worden gebruikt om niet alleen functies zichtbaar te maken en oriëntatie te bieden, maar ook om licht als enscenering van de huisstijl van een merk te zien.



Verlichtingsadviezen voor foyers

- De accentuering van belangrijke elementen als receptie, trapportaal en liften vergemakkelijkt de oriëntatie.
- Door de aanstraling van wanden krijgt de ruimte een lichtere en royalere uitstraling.
- De verlichting van de wand tegenover de ingang schept diepte in de ruimte en levert een belangrijke bijdrage aan het effect dat de foyer naar buiten toe sorteert.
- Een speciaal lichtconcept voor wachtzones met accentverlichting kan een privésfeer binnen een grote foyer met basisverlichting laten ontstaan.
- De accentverlichting van objecten of zones dient ten minste een contrast van 1:5 ten opzichte van de omgeving te laten zien om duidelijk waarneembaar te zijn voor het oog.
- Speciaal in hoge foyers is het raadzaam om op goed visual comfort te letten en smalle in plaats van brede stralingshoeken, en grote cut-off's te gebruiken om een directe verblinding door de armaturen te vermijden.
- Via lichtregeling en daglichtsensors kan het energieverbruik worden geoptimaliseerd en kan het verlichtingsniveau optimaal op de situatie overdag en 's nachts worden afgestemd.

 
Wanneer licht u welkom heet. Aantrekkelijke vormgeving van foyers met kwalitatieve lichtplanning.

Dr. Thomas Schielke

Dr. Thomas Schielke studeerde architectuur aan de Technische universiteit Darmstadt, Duitsland. Hij werkt al ruim 10 jaar als redacteur voor didactische communicatie bij armaturenproducent ERCO en is coauteur van het studieboek „Lichtpositionen zwischen Kultur und Technik“ (Lichtposities tussen cultuur en techniek).