Kunstgeschiedenis levendig gemodelleerd: ERCO in het Dommuseum van Florence
Het onlangs aanzienlijk uitgebreide Dommuseum in Florence maakt zijn opwachting met een uitmuntende collectie sculpturen uit de Middeleeuwen en de Renaissance. Lichtwerktuigen van ERCO leveren een belangrijke bijdrage aan de effectvolle enscenering van de architectuur van het museum en de kunstwerken, en aan hun oogstrelende, kunstzinnige kwaliteit.
De Dom van Florence, de „Cattedrale di Santa Maria del Fiore“, behoort tot de meest belangrijke en populairste bezienswaardigheden van Italië. Circa 1,4 miljoen bezoekers per jaar noteert het tussen 1296 en 1436 opgerichte kerkgebouw, waartoe ook het aangrenzende baptisterium behoort. Tegenwoordig omvat het Domcomplex naast deze monumenten het in 1891 gestichte Dommuseum, het „Museo del Opera di Santa Maria del Fiore“. Het is enerzijds gewijd aan de bouwgeschiedenis van het Florentijnse symbool waar de zo beroemde Italiaanse kunstenaars, zoals Giotto, Brunelleschi, Ghiberti, Donatello en Michelangelo meewerkten aan het ontstaan en de inrichting ervan. Anderzijds presenteert het in verband met de Dom gecreëerde beeldende kunstwerken.
Een model van de Middeleeuwse Domfaçade op de schaal van 1:1 beheerst de „Salone del Paradiso“ dat het belangrijkste stuk van het Florentijnse Dommuseum vormt.
In het model werden de goed geconserveerde beelden op de „originele“ locatie geïntegreerd. Parscan spots accentueren de sculpturen als aanvulling op het daglicht.
Florentijnse beeldhouwkunst in het licht van ERCO
Nadat het museum in de afgelopen jaren volgens plannen van het in Florence gevestigde bureau Guicciardini & Magni Architetti aanzienlijk werd uitgebreid en volledig nieuw werd vormgegeven, behoort het tegenwoordig tot de toeristische trekpleisters van de Toscaanse kunstmetropool. Ook de in Florence werkzame lichtplanner, Massimo Iarussi, heeft een belangrijk aandeel in dit succes. Het lukte hem om de daar tentoongestelde, wereldwijd belangrijkste collectie van Florentijnse beeldhouwkunst van de Middeleeuwen en de Renaissance net zo gedurfd als indrukwekkend te ensceneren. Voor de realisatie van zijn gepolijste lichtconcept vertrouwde hij op lichtwerktuigen van ERCO die onder deze omstandigheden eens te meer indruk maken door hun sprankeling en precisie. Om de circa 750 objecten van het museum, die op een totale oppervlakte van ongeveer 6000m2 worden gepresenteerd, in het juiste licht te plaatsen, werden in de 25 zalen van de instelling niet minder dan 1500 ERCO armaturen in 50 verschillende configuraties geïnstalleerd. De hoofdrollen daarbij spelen de armaturenfamilies Parscan en Pollux, die hier in verschillende wattages en diverse lichtverdelingen worden ingezet. Afhankelijk van de situatie gebruikte Iarussi ook de downlights Quintessence en Skim, de spots Optec en Pantrac alsmede de schijnwerper voor de buitenruimte, Lightscan. Alle armaturen zijn van warmwit licht (3000 kelvin) voorzien.
Via talloze bovenlichten komt het daglicht terecht in de zaal die zich over drie etages uitstrekt. Daardoor ontstaat hier een geschikte sfeer voor de hier getoonde objecten net zoals in een buitenruimte.
Individuele sculpturen en groepen van sculpturen worden tegelijkertijd door verschillende Parscan spots uit verschillende hoeken belicht om te harde schaduwen te vermijden.
Individuele verlichting, op context gedifferentieerd
Ook monseigneur Thimothy Verdon, directeur van het Dommuseum, benadrukt de bijzondere rol van licht in zijn instelling: „In elk museum is het belangrijk op welke wijze de kunstwerken worden verlicht. Wanneer een collectie echter vrijwel uitsluitend uit sculpturen bestaat, wordt het lichtmanagement de beslissende factor van de presentatie. Want terwijl schilderijen telkens een gelijkmatige, verblindingsvrije verlichting vereisen, hebben beelden en reliëfs door hun plasticiteit en hun schaduwzones een gedifferentieerde manier van verlichting nodig, afhankelijk van de periode, kunstzinnige stijl en oorspronkelijke locatie.“
Hoe dat is bedoeld, wordt heel duidelijk bij het belangrijkste stuk van de presentatie: de „Salone del Paradiso“, dat zich uitstrekt over drie etages en door bovenlichten wordt verlicht. In deze binnenruimte, die door zijn afmetingen en zijn hoeveelheid daglicht een uitstraling heeft van een buitenruimte, worden kunstwerken gepresenteerd die oorspronkelijk werden geschapen voor de opstelling in de open lucht. Enerzijds kunnen de beroemde bronzen deuren worden bewonderd die Lorenzo Ghiberti in de eerste helft van de 15e eeuw maakte voor het baptisterium. Anderzijds wordt de zaal door een spectaculair model van de Middeleeuwse Domfaçade beheerst dat volgens de maten van weleer is opgesteld. In het model van deze nooit voltooide en later afgebroken façade werden de behouden gebleven beelden en reliëfs als het ware op hun „originele" locatie geïntegreerd. Als aanvulling op het niet-gerichte daglicht accentueren krachtige Parscan spots de individuele sculpturen, die gedeeltelijk uit verschillende hoeken op het object inwerken.
Net zo gevoelig als vol effect verlicht maakt de door Donatello geschapen sculptuur van Maria Magdalena indruk door haar grote expressie.
Aan Michelangelo's „Pietá Bandini“ is een aparte zaal van het museum voorbehouden. Het van bovenaf invallende licht stuurt de aandacht naar het centrale element van de groep figuren.
De verlichting heeft een uniform effect, houdt echter tegelijkertijd rekening met de individuele bijzonderheden van de afzonderlijke beelden.
Licht uit verschillende hoeken is bestemd om de kunstzinnige geaardheid van de sculptuur uit te werken.
Licht stuurt de aandacht
Heel anders is de lichtsituatie in de „Sala della Maddalena“, een ander hoogtepunt van het museum. In het middelpunt staat hier een door Donatello voor het binnenste van de Dom gemaakte sculptuur die Maria Magdalena als boeteling toont. In een eerder donkere omgeving plaatst gericht accentlicht het beeld op de voorgrond en benadrukt tegelijkertijd vol effect haar expressieve karakter. Hetzelfde geldt voor de „Tribuna di Michelangelo“ genoemde tentoonstellingsruimte, waarin als enig object de onvoltooide Pietà Bandini staat, een werk uit de late periode van de legendarische Renaissancemeester. Hier wordt de hoogte van de ruimte benut om de sculptuur met van bovenaf invallend – als het ware „goddelijk“ – licht te ensceneren en de aandacht van de bezoeker te vestigen op het centrale element van de groep figuren; het lichaam van de overleden Christus.
De perfecte verlichting zorgt er niet alleen voor dat het royale model van de Domkoepel een blikvanger wordt, maar stimuleert ook inzicht in de constructie.
Met bijna chirurgische precisie haalt de verlichting de aan de wand hangende, versierde lijst uit de donkere omgeving naar voren.
Het licht stuurt de aandacht van de bezoekers en nodigt uit om de in steen uitgehouwen verhalen over de afbeeldingen te lezen.
Het potentieel van moderne vormgeving met licht
Op vergelijkbare wijze zijn de ontwerpers erin geslaagd om in alle ruimten van het museum een telkens precies op het tentoonstellingsstuk afgestemde lichtoplossing te ontwikkelen die vorm en inhoud, esthetiek en didactiek op overtuigende wijze combineert. Meer dan in de meeste andere musea wordt in Florence het licht een belevenis, want op gewoonweg voorbeeldige wijze verschijnen hier – evenwel zonder van de objecten af te leiden – de mogelijkheden van de moderne vormgeving met licht ten tonele. De breedte van het ERCO armaturenassortiment en de talloze configuratiemogelijkheden van de ERCO lichtwerktuigen boden een solide basis voor de implementatie van dit veeleisende lichtconcept. De sprankeling van het ERCO licht en de precisie van de ERCO optische LED-systemen verlenen dit echter het nadrukkelijke karakter dat in Florence in gelijke mate enthousiast wordt ontvangen door de professionals als door het publiek.
Een modelarrangement van de tentoonstelling dat dankzij de precieze plaatsing van het licht als het ware een verhaal gaat vertellen.
Ook bij de minder prominente objecten lukt het om door de stemmige verlichting, die hier bijvoorbeeld het gezicht van de Christusfiguur volgt, de belangstelling van het publiek te wekken.
De kostbare, met beeldende weergaven en ornamenten rijk versierde grafkist lijkt qua vorm uit zichzelf op te lichten.
Met behulp van de ERCO lichtwerktuigen lukt het om de schijnbaar dode steen tot leven te wekken. De fijngevoelig opgestelde verlichting moedigt het publiek aan om de opmerkelijke rijkdom aan details van de beelden te verkennen.
Over de auteur:
Mathias Remmele werkt in Berlijn als freelancerpublicist en tentoonstellingscurator aan onderwerpen uit de architectuur- en designgeschiedenis. Als criticus houdt hij zich ook bezig met de hedendaagse ontwikkelingen op deze terreinen. Daarnaast is hij als docent aan de Hogeschool voor vormgeving en kunst in Bazel verbonden.