Tentoonstelling 'Framing Light': hoe kunst verandert met licht

Mijn verhuizing naar het Verenigd Koninkrijk eind 2024, nadat ik als kunstenaar een Global Talent-visum had gekregen, begon met twee maanden in de Xenia Artist Retreat in Hampshire. Door door de velden te wandelen en mij onder te dompelen in het plaatselijke landschap kreeg ik een nieuw begrip van de Engelse landschapstraditie, met name van het werk van Constable en Turner – het unieke licht, de kleuren en de subtiliteiten die in hun schilderijen en studies zo duidelijk aanwezig zijn, zowel in olieverf als in aquarel.

Deze twee schilders, die de landschapsschilderkunst revolutioneerden en de weg effenden voor zoveel kunstenaars na hen, hadden in mijn beginjaren een enorme invloed op mijn werk. Ze spoorden me aan om naar buiten te gaan en mijn eigen omgeving te bestuderen – de Middellandse Zee. Van 2012 tot 2022 werkte ik onafgebroken, vaak van dag tot dag, op de kliffen met uitzicht op de Middellandse Zee, en leerde ik haar unieke fysieke aanwezigheid, licht en kleuren kennen.

Ik omschrijf de English (Hampshire) Suites graag als 'een ode van een mediterrane schilder aan de Britse landschapstraditie'. Deze serie bood me de kans om te werken binnen een andere harmonie dan die van de Middellandse Zee, die mijn thuis is, of de Atlantische Oceaan, waarmee ik kennismaakte via mijn vrouw, die oorspronkelijk uit Brazilië komt. Het Britse licht heeft een harmonie die sterk verschilt van zowel die van de Atlantische als van de Middellandse Zee. De zon heeft veel minder intensiteit en het landschap wordt vaak gedomineerd door wolken, grijs- en paarstinten, naast het mosgroen en het aardse bruin van het land.

Toen ik voor het eerst kennismaakte met ERCO-verlichting met Tunable White-technologie, was mijn onmiddellijke gedachte dat dit de toekomst is van de verlichting van tentoonstellingsruimten en galerieën. Iedereen die geïnteresseerd is in kunstgeschiedenis en de biografieën van kunstenaars weet hoe diep het plaatselijke licht en de geografie hun werk kunnen beïnvloeden. Denk aan het Hollandse licht van Rembrandt en Vermeer, aan Cézanne en Matisse die naar Zuid-Europa reisden op zoek naar het mediterrane licht, of aan de Californische zon die Diebenkorn en de schilders van de Bay Area ervoeren. Dit zijn slechts enkele voorbeelden van hoe licht zich fysiek verankert in de ervaring en de visuele taal van een kunstenaar.

Dankzij de samenwerking met ERCO in dit project en het gebruik van Tunable White-verlichting konden we zowel mijn werken als die van Hodgkin ervaren onder wisselend licht, van warm 3200K tot 5000K. In zekere zin simuleert het de veranderende buitenomstandigheden die een kunstenaar ervaart tijdens het werken in het landschap, of het wisselende licht dat door het atelierraam naar binnen valt.

Het warmere licht accentueert de warmere kleuren in de werken – roze, paars en aardetinten – terwijl het koelere licht meer nadruk legt op blauw en andere koudere kleuren. Wat zo bijzonder is aan de verlichting van ERCO, is dat de CRI gedurende de hele cyclus zo hoog blijft. De kwaliteit en integriteit van de kleuren blijven uitmuntend, terwijl het wisselende licht gewoon verschillende momenten en verschillende werken naar de voorgrond brengt, waarbij de algehele kwaliteit en harmonie van het werk als geheel steeds behouden blijven.

Licht is voor kunstenaars wat akoestiek is voor musici. Het is de fysieke en toch onzichtbare materie die ons werk zijn rijkdom, diepte, nuances en subtiliteiten laat onthullen. De samenwerking met ERCO heeft mijn waardering versterkt voor hoezeer de verlichtingstechnologie voor kunst zich heeft ontwikkeld. Als schilder zal natuurlijk licht altijd mijn favoriete licht blijven, iets wat in tentoonstellingsruimtes zo zelden mogelijk is.

Het ervaren van zulke hoogwaardige verlichting, die bovendien kan worden afgestemd op de specifieke behoeften van een bepaalde serie of zelfs van een afzonderlijk werk, heeft mijn blik geopend voor de mogelijkheden die ons vandaag ter beschikking staan. Dat kan niet alleen veranderen hoe ik denk over het presenteren van mijn eigen werk, maar ook de mogelijkheden voor galerieën en instellingen in bredere zin, zodat elke tentoonstelling en kijkervaring zo individueel en precies mogelijk kan worden.

Ik ben van mening dat de beste tentoonstellingsverlichting bijna onopvallend hoort te zijn – zo natuurlijk en organisch dat u er niet bij stilstaat, maar volledig gericht blijft op de ervaring van de kunst zelf.

De samenwerking met ERCO gaf ons de mogelijkheid om dat uitgangspunt verder te brengen. Ook al verschuift en verandert de verlichting gedurende de tentoonstelling, dan gebeurt dat steeds in dienst van de kijkervaring. Hopelijk nodigt het veranderende licht het publiek uit om te vertragen, nauwkeuriger te kijken en aandacht te schenken.

Hier hebt u twee kunstenaars die beiden licht als onderwerp in hun werk behandelen, maar op heel verschillende manieren. Het licht van Adam Leef voelt zorgvuldig geobserveerd en bestudeerd aan, langzaam ontvouwend, terwijl de reactie van Howard Hodgkin bijna ogenblikkelijk en spontaan aanvoelt. Natuurlijk besteedde Hodgkin veel tijd aan het perfectioneren van zijn techniek om dat gevoel van spontaniteit te bereiken, maar die onmiddellijkheid is uiteindelijk wat wij als kijkers ervaren.

Door de twee kunstenaars samen te brengen kunnen we niet alleen stilstaan bij de verschillende manieren waarop licht kan worden afgebeeld en waargenomen, maar ook bij de emotionele reacties die het in ons kan losmaken. Het contrast tussen Leefs langdurige observatie en Hodgkins expressieve onmiddellijkheid werd het uitgangspunt voor de tentoonstelling.

Er bestaat een rijke geschiedenis van kunstenaars die het licht verkennen, en deze tentoonstelling wordt sterk gedragen door die traditie, terwijl ze er vanuit een bijzonder Brits perspectief naar kijkt. Leef kiest ervoor het Britse licht te vieren, dat vaak als op de een of andere manier minderwaardig werd beschouwd ten opzichte van bijvoorbeeld het stralende licht van de Middellandse Zee, waar hij vandaan komt. Hier worden de veranderlijkheid en subtiliteit ervan juist zijn kracht.

Er is natuurlijk ook een precedent van kunstenaars die het doek helemaal achterwege laten. In het werk van Dan Flavin of James Turrell wordt licht zelf het medium, en wordt onze reactie op de omgeving die het creëert het onderwerp.

Het verlichten van een tentoonstelling is al een intrinsiek onderdeel van het werk van de curator. De samenwerking met ERCO heeft me de gelegenheid gegeven om dat normaal gesproken onzichtbare element van mijn praktijk op de voorgrond te plaatsen en in beweging te brengen, waardoor een veranderende omgeving ontstaat waarin de kunst kan worden ervaren. In die zin verlicht het licht niet langer alleen de tentoonstelling, maar wordt het deel van het curatoriële verhaal.

Curatoren en kunstenaars, en iedereen die in een creatief vakgebied werkt, zouden altijd dynamisch moeten blijven, op zoek naar nieuwe voorstellen en open voor nieuwe vormen van samenwerking. Ik ben enthousiast over wat ERCO's Tunable Lighting curatoren te bieden heeft, die in wezen een verhaal creëren waardoor bezoekers een tentoonstelling ervaren.

Verlichting is enorm belangrijk voor hoe succesvol dat verhaal wordt overgebracht. De mogelijkheid om het licht zelf kneedbaar te maken, het te laten verschuiven, reageren en deel te laten worden van het vertellen van het verhaal, opent spannende nieuwe mogelijkheden voor het maken van serieuze tentoonstellingen. In plaats van de kunst eenvoudigweg te verlichten, kan verlichting helpen om sfeer en emotie vorm te geven en de manier waarop een bezoeker zich door een ruimte beweegt en erop reageert. Voor mij voelt dit als een spannende nieuwe richting van curatorieel onderzoek, en een die het verdient om veel verder te worden verkend.